ĐÁ CẢNH DUY XUYÊN
Lê Thu Thùy
I
Con người và mảnh đất linh thiêng Duy Xuyên như có bàn tay thần thánh tạo tác. Trải dài theo dòng chảy sông Thu Bồn từ núi rừng Trường Sơn xuôi về biển Đônhg, vùng đất Duy Xuyên hội đủ núi đồi, sông suối, đồng bằng, biển khơi. Bên cạnh thánh địa Mỹ Sơn lừng danh thế giới, kinh đô Trà Kiệu vang bóng một thời, sinh vật cảnh Duy Xuyên dường như cũng được thời gian và thiên nhiên tô bồi, chạm khắc để từ đấy những phần hồn của cây cối, đất đá dường như cũng trỗi dậy qua những vật thể với nhiều hình ảnh, dáng vẻ chứa đựng những bí ẩn nhiệm màu.
Đối với người Duy Xuyên (Quảng Nam ) nói riêng, người Việt Nam nói chung Suiseki được coi là đá có hình ảnh trừu tượng, kỳ lạ, nhưng gây ấn tượng mạnh. Chúng có hình dáng đẹp và phá cách thường được đặt theo chiều đứng, uốn khúc, lồi lõm gây ấn tượng sâu sắc, với những lỗ thủng lớn nhỏ, khe sâu được tạo ra do sự bào mòn, phong hóa trong thiên nhiên. Khác với Bonsai, Đá Cảnh Suiseki là đá hòn, đá khối, đá thô, đá tảng được nghệ thuật hóa qua thú chơi, thú thưởng ngoạn đá khi đá vẫn giữ được điều kiện tự nhiên của chúng. Suiseki thường được trưng bày trên đế gỗ đã chạm khắc gọi là Dai hay Daiza hoặc khi chúng được trưng bày trên khay làm sứ hoặc đất nung có rải cát hay hạt mịn hoặc nước Suiban.
Những tác phẩm về đá của nhóm người yêu nghệ thuật Duy Xuyên gần gũi với những tác phẩm gốc mà sự mài mòn của tháng năm, sự chạm khắc của thiên nhiên, đá đã cho những tác phẩm nổi bật gây ấn tượng sâu sắc. Những viên đá tưởng chừng mộc mạc, đơn sơ, sần sùi giữa thiên nhiên trời đất, trải qua thời gian mưa nắng, trải qua những biến động của vũ trụ, khi đến với con người, bất giác trở thành một sản phẩm có linh hồn. Nếu ai đó một lần ghé thăm tư gia của các anh Bùi Toàn và Hồ văn Thành ở thôn Lệ An, xã Duy Châu, huyện Duy Xuyên, ắt hẳn sẽ cảm nhận được những sắc thái diệu kỳ của cuộc sống từ những viên đá vốn có ngoài thiên nhiên bao la...
Mới đây, tại Lễ hội giao lưu văn hóa Việt Nhật không gian Trưng bày đá nghệ thuật thiên nhiên do anh Trần Ngọc Minh (thuộc Trung tâm Bảo tồn và phát huy văn hóa miền Trung - Tây Nguyên) thực hiện là tâm điểm để tạo nên dấu ấn sắc màu. Anh Trần Ngọc Minh là hội viên Hội đá cảnh Việt Nam, từng nổi tiếng với Bức đồ hình Việt Nam bằng nghìn con rồng vàng – THIÊN LONG VIỆT ĐỒ - cũng là một “tay chơi” đá cảnh vào lọai siêu hạng ở thị trấn Nam Phước, Duy Xuyên, Quảng Nam. Hàng ngàn tác phẩm đá cảnh của anh Minh bao gồm đá nghệ thuật thiên nhiên (Suiseki) và thạch thư (Basaki) từng được trưng bày triển lãm tại tiền sảnh khách sạn Thanh Thanh – Đà Nẵng, triển lãm tại Festival Huế, Festival hoa Đà Lạt, Festival lễ hội sinh vật cảnh Thành phố Hồ Chí Minh.
Trong khi Bức Thiên Long Việt đồ quá nổi tiếng đến độ có tin đồn anh Trần Ngọc Minh đã giàu công xây dựng cùng lúc 2 bức (một đã bán với hơn 7 tỷ VNĐ và một được anh cất kỹ như vật gia bảo) thì viên đá cảnh trị giá bạc tỷ của Nghệ Nhân Đoàn Giàu có tin đồn đã bị đánh cắp và có lời to, nhỏ anh Trần Ngọc Minh đã mua viên đá này. Viên đá này được nghệ nhân Đoàn Giàu thành viên Câu lạc bộ UNESCO chuyên nghiên cứu sưu tầm cổ vật Việt Nam . Tuy nhiên, điều này không khiến anh Đoàn Giàu nổi tiếng mà chủ yếu là nhờ bộ sưu tập đá cảnh trên nghìn tác phẩm, trong đó đáng kể nhất là tác phẩm có hình Chủ tịch Hồ Chí Minh đã bị đánh cắp.
Người Trung Hoa quan niệm: “Thạch nhập sự thông”, nghĩa là khi đá vào nhà thì mọi sự đều hanh thông, may mắn. Với anh Phan Phước Hà (45 tuổi) ở Duy Xuyên (Quảng Nam ), đá không chỉ mang lại cho anh sự may mắn mà còn là niềm đam mê. Tác phẩm “Thưởng ngoạn”, “Dãy Trường Sơn” với những cánh rừng điệp trùng hoang dã. Tác phẩm “Danh hài” rất độc đáo, khiến người xem phải phì cười mà vẫn bày tỏ sự thán phục trước sự đẽo gọt của tự nhiên. Tác phẩm này có người trả trên 3.000 USD mà anh không bán.
Hiện nay, các hội viên Hội Sinh vật cảnh Duy Xuyên sở hữu hơn 10.000 tác phẩm đá cảnh. Tập trung nhiều ở các xã Duy Trung, Duy Châu, Duy Sơn, Duy An, Duy Thành, thị trấn Nam Phước. Đáng lo ngại là những năm gần đây, tình trạng “chảy máu” tác phẩm đá nghệ thuật đã làm cho Hội sinh vật cảnh Duy Xuyên mất dần những tác phẩm có giá trị.
Tìm được một viên đá giữa sông suối tự nhiên đã khó, mà nâng nó lên thành một tác phẩm nghệ thuật lại càng khó hơn, anh Trần Ngọc Minh từng tâm sự rằng để có được một vườn đá cảnh hòanh tráng anh phải rong ruổi khắp sông núi ở Quảng Nam tìm kiếm. Anh cho biết:
“Ở thành phố bao giờ kinh tế và người thưởng lãm nghệ thuật cũng khá, cũng cao hơn ở thôn quê. Bán gần hết chỗ đá cảnh dự trữ, kiếm lại chút vốn kha khá, tôi cùng với anh Kiều Xuân Diệu – quản đốc doanh nghiệp của mình – về quê hương tìm mặt bằng lý tưởng để đưa hình ảnh thánh địa Mỹ Sơn vào tác phẩm đá - Tiếp tục hành trình leo núi, lội suối, lặn sông để săn lùng đá quý. Duy Xuyên đã ra đời Hội Sinh Vật Cảnh, đang góp vốn xây dựng công viên cây xanh, đưa mảng sinh vật cảnh trong đó có đá nghệ thuật thiên nhiên để một số anh em nghệ nhân quy tụ, vừa tạo công ăn việc làm cho các hội viên, vừa làm đẹp quê hương, thu hút khách du lịch về với Duy Xuyên”.
Riêng được hỏi về viên đá cảnh bạc tỷ chủ nhân Đoàn Giàu đặt tên “Chân dung Cha già” có tin đồn anh Trần Ngọc Minh đã mua được nó hoàn toàn không có cơ sở vì chính anh cũng bài bác tin đồn đó. Khi xem ảnh viên đá này nhiều ý kiến cho rằng nó đã được một bàn tay tài hoa chế tác thêm chứ không hoàn toàn là viên đá được tự nhiên đẽo gọt thuần túy. Kẻ sành sỏi sẽ phát hiện ta ngay nét vụng về của bàn tay nghệ nhân can thiệp nếu được xem trực tiếp. Về hình chụp thì không ai dám có ý kiến.
Nghệ thuật thưởng ngoạn đá Suiseki bắt đầu từ hơn 1000 năm trước tại Trung Hoa, sau đó lan sang Triều Tiên, Nhật Bản, qua phương Tây trong vòng 100 năm trở lại đây và những nước khác trên thế giới. Ngày nay, Suiseki cũng giống như Bosai trở thành thú chơi toàn cầu. Các hiệp hội, câu lạc bộ Suiseki ngày càng xuất hiện nhiều trên toàn thế giới như tại Nhật có Nippon suiseki association, ở Châu âu có Italian association of Suiseki lovers… các cuộc thi thường được tổ chức bởi những tổ chức uy tín này.
Trở lại với Duy Xuyên, những khối đá nguyên thủy qua hàng triệu năm chịu sự bào mòn của nước, của gió, của nắng, của thời gian, cuối cùng nó được tạo hóa thổi hồn để thành một tạo vật có hình dáng, có sức hút, sức mê hoặc với con người.
Một ngày đẹp trời mời anh về thăm Duy Xuyên, ngược nguồn sông Thu Bồn hoặc thám hiểm khu đền tháp cổ hoặc làm một chuyến leo núi, tắm suối tình cờ hoặc cố ý anh tìm một khối đá, và thật dễ dàng anh sẽ bắt gặp một viên đá có hình dáng rất đẹp, vân đá tựa như đồ hình thái cực hoặc bản đồ Việt Nam, hoặc hình tượng Đức Phật,… và nó hút hồn anh. Từ nguồn cơn này, anh sẽ nẩy sinh tình yêu và hãy bắt đầu dấn thân vào cuộc chơi với đá.
LÊ THU THÙY