VĂN HỌC

“BẦU TRỜI ĐÊM VÀ NHỮNG VẾT THƯƠNG XUYÊN THẤU” CỦA OCEAN VƯƠNG

                                                                          Lê Thu Thùy

Giải thưởng TS Eliot mang tên nhà văn Thomas Stearn Eliot - nhà thơ, nhà viết kịch, nhà phê bình văn học Anh gốc Mỹ đoạt giải Nobel Văn học năm 1948. Giải được sáng lập bởi Hiệp hội Sách thơ vào năm 1993 và đang được điều hành bởi Quỹ TS Eliot.   
          Trí tuệ, không còn nghi ngờ gì nữa, là một cái gì đó thần thánh hơn và không bị lệ thuộc vào sự mê đắm. Hướng sự tập trung chú ý của nhà thơ đến thơ ca là nhiệm vụ đáng được hoan nghênh, bởi vì nó giúp ta có thể đánh giá một cách công bằng hơn những bài thơ hay cũng như những bài thơ dở.

Những người yêu thơ trong thời kỳ tiền hiện đại đã sống sót với chế độ ăn kiêng nghèo nàn hoặc là “sự suy tàn” của những năm sau 1890. Những đoản văn của Eliot của cuộc sống hiện đại (lúc mỉa mai, lúc bi thương) và sự trầm tư mặc tưởng của nó đã giác ngộ thơ ca Mỹ đến với một trí thông minh phức cảm tưởng chừng như đã mất. Nỗi đau buồn xé nằm dưới tác phẩm mỉa mai tĩnh tại của Eliot đã không mất đi trong độc giả - những người bỗng nhiên cảm thấy rằng khi hiểu Eliot, họ hiểu được chính bản thân mình.

          Eliot mất năm 1965. Như ý nguyện của mình, ông được chôn cất ở East Coker - một ngôi làng ở vùng Somersetshire nước Anh, cùng với tổ tiên, để lại dòng sông Mississippi cùng cuộc đời tha hương. Thế nhưng ông đã có một cuộc đời vẻ vang của một anh hùng: Năm 1948, Eliot được trao tặng giải Nobel văn học. Phần tiền thưởng được dùng để thành lập quỹ TS Eliot, giành cho giải thưởng văn chương Thomas Stearn Eliot thường niên.

Giải thưởng TS Eliot năm nay vừa được công bố; đây là một trong những giải thưởng văn chương quan trọng nhất của Anh quốc, được ví với Pulitzer của Mỹ. Ocean Vương - tác giả 29 tuổi, người gốc Việt đang sống tại Mỹ - được tôn vinh với tập thơ đầu tay Night sky with exit wounds. (Bầu trời đêm và những vết thương xuyên thấu).

Văn hóa truyền thống quy định con người, tạo ra những khuôn mẫu tư tưởng, khuôn mẫu ứng xử, thậm chí khuôn mẫu tình cảm… Truyền thống văn hóa, bởi vậy, là một gánh nặng quá khứ, một thứ cây cao bóng cả, có thể bóp ghẹt hoặc làm mất bóng những cá nhân sáng tạo, đặc biệt là sáng tạo Văn học nghệ thuật. Vì thế những nghệ sĩ kiệt xuất bao giờ cũng là người vừa nắm vững truyền thống, vừa phá vỡ truyền thống, đúng hơn nắm vững để mà phá vỡ. Hoặc nói theo nhà thơ Lê Đạt, truyền thống là ga đi chứ không phải ga đến cho những con tàu.

…      “Khi người ta hỏi
con đến từ đâu,
hãy cho họ biết tên con
được xẻ thịt từ cái miệng sún
của người đàn bà phôi thai từ chiến tranh.
Rằng con không được sinh ra
mà bò ra, đầu đi trước
– bò vào trận đói khát của đàn chó. 

                      ….

(Đầu - đi - trước – Thơ Ocean Vương)

Phản ảnh về hậu quả của chiến tranh qua ba thế hệ, tập thơ đầu của Ocean Vương, 29 tuổi, "Night Sky With Exit Wounds," được trao giải Forward Prize cho hạng mục tập thơ đầu tay hay nhất. 

Tập thơ này cũng được trao giải Whiting và Thom Gunn, và được nhà phê bình Kate Kellaway (Observer) đánh giá rất cao.

Ocean Vương viết: Là sản phẩm của chiến tranh, tất cả chúng ta đều thừa hưởng bi kịch từ những vết thương của cuộc chiến. Cha tôi kế thừa vết thương. Cậu tôi kế thừa vết thương, sống lạc lõng, dằn vặt với những nỗi đau đớn và mất mát. Đây là con đường đã được định sẵn cho cuộc sống người Việt mình..”.

Trong mục phê bình thơ, Kate Kellaway miêu tả tập thơ là "con đường dẫn cho một cuộc đời mà trong đó sự bạo lực và tính nhạy cảm luôn va chạm nhau." Nhà phê bình Michiko Kakutani (New York Times) cũng ca ngợi tính chính xác trong việc sử dụng từ ngữ "gợi nhớ tới một tác phẩm của Emily Dickinson. Không chỉ vậy, âm thanh và nhịp điệu trong từng câu, từng đoạn cũng mang hơi hướm của Gerard Manley Hopkins." 
          Khi đọc tuyển tập “Night Sky With Exit Wounds” của Ocean Vương, tôi rơi sâu vào thế giới chữ nghĩa mầu nhiệm của anh.
          Là một nhà ảo thuật ngôn ngữ, Ocean Vương cuốn ta vào cơn lốc của những vần thơ say nghiện. Ở một dòng tĩnh lặng, thơ anh dỗ dành, an ủi, ngay sau đó ném ta vào những biến động bầm dập.
          Thơ anh như chính con người anh, diễn đạt một cuộc đấu tranh liên tục, sự phức tạp nội tâm, cũng như những tình cảm từ kinh nghiệm của một người Mỹ gốc Việt sống với những ảnh hưởng, hậu quả từ chiến tranh, từng theo cha mẹ vào trại tỵ nạn sống khi mới được 2 tuổi. 
Thơ anh, mặc dù viết bằng tiếng Anh, thể hiện một tâm hồn Việt mãnh liệt và nỗi ám ảnh khôn cùng về quê hương.

          Ocean Vương được chọn là người chiến thắng khi các giám khảo Herbert, James Lasdun, Helen Mort chọn anh từ một danh sách rút gọn gồm 10 ứng viên khác.

Tập thơ chứa đựng bí mật tâm hồn của những người nhập cư, sự khác biệt giữa các thế hệ, quan hệ với quá khứ, cha ông, nguồn cội… Tập thơ cũng đưa ra những quan điểm tuyệt vời về thế giới.

Trên những trang viết về Ocean Vương, ta gặp đâu đó một cuộc trao đổi khá thân tình của Thắng Đào và anh:

[ Thắng Đào: Là người Việt, việc nói cho gia đình biết anh là người đồng tính có khó khăn không?
          Ocean Vương: Tôi nói với mẹ là tôi cần phải nói chuyện với Bà. Mẹ tưởng tôi sắp có con. Với bản chất con người và nguồn gốc của bà tôi tưởng bà sẽ dễ dàng chấp nhận điều này. (Vậy mà) Bà khóc suốt một ngày và bà hỏi liệu khi nào tôi sẽ bắt đầu mặc váy. Rồi mẹ kể cho bà ngoại. Tôi vừa tròn 18 tuổi lúc đó. Tôi luôn để ý thấy mình cuốn hút và yêu thích người cùng giới tính. Lôi cuốn về tình cảm, không phải là tình dục. Tôi cảm thấy như mình tìm ra cội rễ tôi thấy mình lớn, trưởng thành trước tuổi. Tôi thấy mình khác lạ không giống ai. Tôi tìm giải thích điều này bằng thuyết tái sinh của Phật giáo. ]
          Ocean Vương sinh ngày 14 tháng Mười, 1988 ở Sài Gòn, đang định cư ở Mỹ. Sau khi trở thành nhà thơ, nhà viết tiểu luận, các tác phẩm của anh đều được trao những giải thưởng rất có uy tín. Năm 2014, anh được trao giải Ruth Lilly/Sargent Rosenberg. Cũng trong năm đó, anh được trao giải Pushcart Prize. Năm 2016, anh được trao giải Whiting Award. Và năm nay, một lần nữa vinh dự lại đến với anh khi anh được trao giải TS Eliot.  
          Ông Bill Herbert – Chủ tịch Ban giám khảo Giải thưởng TS Eliot, trước khi công bố Ocean Vương là ngưởi thắng giải tại buổi lễ được tổ chức ở tòa nhà Wallace Collection tại thủ đô London vào tối thứ Hai, 15 tháng Một, 2018, đã gọi tập thơ "Night Sky With Exit Wounds" là tập thơ đầu tiên nhưng được viết rất chắc tay, tất cả các bài thơ trong tập này đều vang lên một âm hưởng đáng kể: "Có một sức mạnh đáng kinh ngạc qua những câu chuyện được trải ra trong tập thơ này. Có một điều bí ẩn trong tâm hồn cuốn sách về nghiệp chướng của thế hệ. Nhà thơ di dân này luôn có một mối quan hệ với quá khứ, mối quan hệ với phụ thân và với cả giới tính của anh. Tất cả những điều đó được thể hiện qua một số hình ảnh quá tuyệt diệu. Quan điểm về thế giới trong tập thơ này thực sự đáng ngưỡng mộ."
          Ocean Vương được trao món tiền thưởng 25,000 bảng Anh (gần $28,000), và gương mặt anh sẽ được in trên con dấu đặc biệt của Bưu Điện Hoàng Gia Anh Quốc.

                                                LÊ THU THÙY

Ghi chú:

Hình 1 - Ocean Vương giành giải thơ TS Eliot

Hình 2 - T_S_Eliot_Simon_Fieldhouse (Nguồn vi.wikipedia.org)

----------------------------------   

GIỚI THIỆU CHÙM THƠ CỦA OCEAN VƯƠNG

1 - đầu-đi-trước

Con chẳng biết sao?
Tình yêu của một người mẹ
bất kể danh dự
như ngọn lửa
mặc kệ tiếng kêu gào
trong cơn đốt phá.

Con trai yêu,
ngay cả ngày mai con sẽ có hôm nay.
Con chẳng biết sao?

Có những người đàn ông sờ vú đàn bà
như cách họ sờ đầu những sọ người.
Những người đàn ông
khiêng giấc mơ băng qua núi đồi,
cõng theo xác chết sau lưng họ.

Nhưng chỉ có người mẹ
có thể bước đi với sức nặng
của nhịp đập trái tim thứ hai.

Con trai ngốc,
con có thể lạc lối trong từng trang sách
nhưng đừng bao giờ quên chính mình
kiểu ông trời đã từng quên
bàn tay của chính ông.

Khi người ta hỏi
con đến từ đâu,
hãy cho họ biết tên con
được xẻ thịt từ cái miệng sún
của người đàn bà phôi thai từ chiến tranh.
Rằng con không được sinh ra
mà bò ra, đầu đi trước
– bò vào trận đói khát của đàn chó.

Con trai, nói cho họ biết
thân thể là lưỡi dao được mài nhọn
qua từng vết cắt.
(Lê Hòa Bình trích dịch)
-
2. Lằn ranh

Trong cơ thể, nơi mọi thứ đều có cái giá riêng
tôi là một gã hành khất. Đầu gối tôi quỳ,
mắt tôi nhìn qua lỗ khóa, không phải
người đàn ông đang tắm, mà là
cơn mưa rơi ngang ông;

những dây đàn ghi-ta vút lên
trên bờ vai bầu. Ông đang hát,
vì thế tôi nhớ phút giây ấy.

Tiếng hát ông
– ăn sâu vào tâm khảm
vào xương tủy.
Tận đáy lòng,
nên tôi quỳ xụp xuống,
cầu xin sự lượng thứ.

Ông hát. Tôi chỉ nhớ có thế.
Bởi trong cơ thể nơi mọi thứ đều có cái giá
của nó, tôi sống dậy, không hề biết
có một nguyên nhân khác hơn.
Sáng hôm ấy, cha tôi bỗng ngừng lại
con lừa đen ngừng lại dưới cơn mưa,
nghe ngóng
hơi thở tôi nín chặt sau cửa.

Tôi đã không biết cái giá phải trả
khi bước vào khúc hát đó – là mãi hoài
mất đi lối về.

Thế là tôi bước vào. Thế là mất.
Mất tất cả
trong khi cặp mắt tôi
đang dương to.
(Lê Hòa Bình trích dịch)

3. Nổ tung (đất nước)

Có trò đùa chấm dứt bằng – sao hả?

Đó là quả bom, nó bảo cha mày đây.

Giờ thì cha mày đây

trong phổi mày. Hãy nhìn mặt đất

sáng lên – sau lúc đó.

Thậm chí viết ra chữ cha

cũng là tạc nên một phần của ngày

từ trang bom sáng chói.

Đủ ánh sáng để mà chết đuối

nhưng chẳng bao giờ đủ để vào tận trong xương

& ở lại. Đừng ở lại đây, cha nói, ơi con trai của ta

vỡ vụn vì tên những bông hoa. Đừng khóc

nữa. Cho nên tôi chạy. Tôi chạy vào đêm

Đêm: bóng tôi lớn dần lên

về phía cha mình.

(Hoàng Hưng chuyển tiếng Việt)

4. kẻ phá nhà

& đây là cách chúng tôi nhảy múa: 
tà váy trắng của mẹ vướng trật chân,

những ngày cuối tháng Tám
tay chúng tôi đổi màu đỏ bầm.

& đây là cách chúng tôi yêu:
một phần năm chai vodka 
& buổi trưa trên gác, ngón tay ông
luồn qua tóc tôi – tóc tôi 
một nhùi lửa dại.

Chúng tôi bịt tai
& cơn thiên lôi của cha biến thành
nhịp tim thình thịch.

Khi môi chúng tôi chạm nhau 
ngày khép vào cỗ quan.

Trong bảo tàng của trái tim
hai kẻ vô tâm đang xây căn nhà cháy.
Luôn có khẩu súng bên trên lò sưởi. 
Luôn có một giờ nữa để đốt – 
chỉ để rồi lại lâm râm khấn vái ông trời 
cho quay lùi thời gian.

Nếu không phải căn gác, thì là chiếc xe. 
Nếu không phải chiếc xe, thì giấc mơ. 
Nếu không phải đứa con trai, 
thì quần áo của nó. 
Nếu không còn sống, 
khỏi cần lên tiếng.

Bởi năm tháng chỉ là khoảng cách chúng tôi luân chuyển trong những vòng tròn. Nên có thể nói: đây là cách chúng tôi nhảy múa: một mình trong thân thể ngủ mê.

Nên có thể nói: đây là cách chúng tôi yêu, 
con dao trên lưỡi
trở thành chính chiếc lưỡi./

(Lê Thu Thùy sưu tầm)