THẮNG CẢNH DU LỊCH

NON NƯỚC TRÀNG AN - HOA LƯ NINH BÌNH

                                                                                                Lê Thu Thùy

                                                H

Khu di tích Cố đô Hoa Lư nằm trên địa bàn giáp ranh giới 2 huyện Hoa Lư, Gia Viễn và thành phố Ninh Bình. Vùng đất phù sa cổ ven chân núi này loài người cư trú từ rất sớm, thuộc sơ kỳ đồ đá cũ gọi là Nền Văn hóa Tràng An. Quần thể di sản thế giới Tràng An ở Hoa Lư còn lưu giữ nhiều di vật của người tiền sử. Vào thế kỷ thứ X các thung lũng mở Tràng An được tận dụng xây dựng Kinh đô Hoa Lư, đắp tường thành, xây chiến lũy khép kín để phòng địch và phục hưng văn hóa.

Dải đất Ninh Bình nằm trong tứ giác nước, được tạo bởi sông Đáy, sông Vân và sông Hoàng Long. Phía nam Hoa Lư là khu hang động sinh thái Tràng An với những dải núi đá vôi, các thung lũng và hệ thống sông ngầm đan cài làm nên một không gian huyền ảo. 

Tràng An có thiên nhiên thơ mộng, di tích linh thiêng và hệ động, thực vật phong phú, quý hiếm. Những ngọn núi cao chót vót từng là đài quan sát, cũng là tường thành bảo vệ Kinh đô. Toàn bộ khu vực Tràng An được các dãy núi đá vôi hình cánh cung bao bọc. Những khe nứt từ núi thể hiện sự vận động địa chất tạo ra các dòng chảy trong hang động lưu thông thành một nguồn nối liền các thung nước với nhau.

Từ năm 1960, một tuyến đê dài hơn 30 km được đắp bên phía tả ngạn để trị thủy sông Đáy, biến vùng đất ngập nước rộng đến 3.500ha thành Khu bảo tồn thiên nhiên lớn nhất đồng bằng Bắc bộ: Đầm Vân Long. Vốn là vùng ngập nước được mệnh danh “Vịnh không sóng”, khu vực Vân Long với quần thể hàng trăm núi đá vôi có đến 1000 hang động đẹp, dung dưỡng hàng trăm loài chim, loài động vật, thực vật quí hiếm.

Trải qua hàng chục nghìn năm săn bắt, hái lượm, sống dựa vào sự che chở của núi rừng, loài người ở Tràng An đã chứng kiến nhiều biến đổi về tự nhiên, những hiện tượng lạ từ địa chất đã gây nên sự ngạc nhiên chưa thể giải thích, tiếp tục được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, được thiêng liêng hóa và tin thờ theo tín ngưỡng đa thần, dân trong vùng thờ cúng những nhân vật siêu nhiên nhưng gần gũi với loài người. Dân gian còn truyền tụng rằng: Khi Đinh Tiên Hoàng khởi nghiệp, ông được thần Cao Sơn phù trợ.

Là vị Hoàng Đế đầu tiên của nước Việt Nam, Đinh Tiên Hoàng tên thật là Đinh Bộ Lĩnh. Năm 968 Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân, thống nhất đất nước, lên ngôi Hoàng đế, lập nên triều đại nhà Đinh, đặt tên nước là Đại Cồ Việt, chọn Hoa Lư làm kinh đô, dựng nền độc lập dân tộc, tồn tại được 42 năm với sự chuyển tiếp 3 triều đại Đinh - Tiền Lê - Lý. Đại Cồ Việt là nhà nước phong kiến tập quyền đầu tiên trong lịch sử dân tộc Việt Nam sau một thời gian dài Bắc thuộc hơn một ngàn năm.  Khi Lý Công Uẩn (Lý Thái Tổ) lên ngôi năm 1010, đất nước trên đà hưng thịnh, Hoa Lư vốn là vùng chiêm trũng, không còn phù hợp để phát triển kinh kỳ mới nên nhà vua xuống Chiếu dời đô về Thăng Long (Hà Nội). Từ đó Hoa Lư trở thành cố đô. Vùng đất  Ninh Bình cổ xưa giờ đã có nhiều đổi khác nhưng âm hưởng giá trị văn hoá lịch sử của kinh đô Hoa Lư lừng danh một thuở vẫn còn vang bóng. Điển hình là Đền Vua Đinh Tiên Hoàng, tọa lạc trên khu đất rộng đến 5ha, được xây từ ngàn năm trước có đủ tượng thờ Thái tử, Hoàng tử, Tứ Trụ Triều Đình, Quần thần với Tiền điện, Hậu cung, Sân rồng, Bái đường, Ngai bệ, … của một bậc Tiên đế mở nền chính thống.

Khó có thể kể hết ra được những di sản văn hoá chồng chất trên mảnh đất này. Chỉ có thể nói rằng cái hồn của vùng đất mang tên Ninh Bình nằm ở trong lòng sông núi.

          Vừa qua, Nhà văn Vũ Đảm viết:
"... Tượng đài vua Đinh Tiên Hoàng và quảng trường ở Ninh Bình 1.500 tỷ , sau 7 năm khởi công vẫn ngổn ngang, nhiều hạng mục xuống cấp. Vua Đinh mà sống dậy cũng xót xa: Nước đang nghèo, dân đang khổ, xây làm gì lắm quảng trường, tượng đài cho lãng phí. Ta được lòng dân tạc tượng là hạnh phúc lắm rồi..."
          Nạn xây tượng đài và Quảng Trường ở Ninh Bình dù đến mức phải báo động nhưng khắp cả nước không tỉnh nào không có tượng đài. Ai cũng biết những công trình loại này luôn chia thành nhiều gói thầu nhỏ, ai nhận hoa hồng của từng gói thầu, ai xà xẻo công trình, ai rút ruột dự án, … những kẻ đó kiếm được tiền.

Có lần theo bạn bè chúng tôi về Vũ Lâm, nơi vua Trần Nhân Tông sau đại thắng Mông Nguyên lần thứ nhất, đã nhường ngôi cho Trần Thánh Tông, về lập am tu hành và xây dựng Hành cung Vũ Lâm làm căn cứ địa kháng chiến. Trên vùng đất này còn nguyên vẹn những ngôi nhà cổ, những hiểm địa xung yếu, những thung lũng chết và cánh đồng cửa mả… từng là mồ ma quân giặc. Ngày tôi đến Ninh Bình, Chùa Bái Đính mới vừa khánh thành to nhất Đông Nam Á, tôi không khỏi phiền lòng khi ghé qua Bái Đính cổ tự cũng gần đó, được xây từ thời Lý và là ngôi chùa xưa nhất Việt Nam ngày nay chỉ là di tích.

Khi Non Nước Tràng An Hoa Lư được UNESCO - xếp vào danh mục Di Sản Văn Hóa Thiên Nhiên Hỗn Hợp của Thế giới - cũng là khi giới nhà giàu mới đổ xô xây lâu đài ở Ninh Bình - Cái tượng đài và Quảng trường Đinh Tiên Hoàng kia chưa tốn kém bằng hàng chục lâu đài, hàng trăm biệt thự của các phú nông, đại gia Ninh Bình, Hà Nội… đang làm trò trọc phú xài tiền.

Ai từng biết Ninh Bình xưa hẳn nghe danh tiếng núi Hồi Hạc - ngọn núi có hình Kim tự tháp với những bia đá được khắc bằng chữ Hán cùng hệ thống hang động và các đồi lau, đồi cổ thụ đẹp mê hồn giờ đây đã bị những kẻ khai thác vật liệu xây dựng san phẳng biến thành sân vận động Ninh Bình.
          Có một nhà giàu mới xuất thân bần cố nông về sau làm chủ thầu xây dựng, sau khi phất lên như diều gặp gió cùng với đàn con 6 đứa, nhà ông xây 6 tòa lâu đài trên xứ Ninh Bình - tưởng chừng thỏa mộng vương giả, nhưng dù có đổ ra hàng chục ngàn tỷ đồng xây những lâu đài to hơn cung điện của các vua chúa ngày xưa thì cái xuất xứ thất học, cùng bầy con trưởng thành từ nghề lái xe công nông chuyên khai thác, vận chuyển vật liệu xây dựng các công trình lớn nhỏ của ông nhà giàu mới kia vẫn chỉ là kẻ may mắn ở đời thôi. Dân Ninh Bình hơn 50 % có mức thu nhập bình quân đầu người chừng 10 triệu đồng/năm (dưới 500usd/năm).

Non Nước Tràng An kỳ tú, tráng lệ, nhưng dân Ninh Bình lại nghèo. Trên vùng đất ngập nước này đời sống của người nông dân rất lao đa

o. Đến tuổi lao động đa số thanh niên phải bỏ quê đến nơi khác kiếm việc làm mưu sinh. Chuyện khó hiểu là vua chúa ngày xưa cũng thường uổng mệnh. Như Đinh Tiên Hoàng và người sẽ kế ngôi là Đinh Liễn bị ám hại chết. Rồi khi Lê Hoàn (Lê Đại Hành) thừa kế ngai vàng qua đời, Hoàng tử Lê Long Việt lên ngôi được 3 ngày thì bị em ruột là Lê Long Đĩnh sai người giết hại để cướp ngôi.

Dân gian còn nhiều giai thoại rất vui, chẳng hạn chuyện bà Thái hậu Dương Vân Nga (Con gái Dương Đình Nghệ) từng là vợ Đinh Tiên Hoàng, mẹ của Hoàng Tử Đinh Toàn. Khi cha con Đinh Tiên Hoàng – Đinh Liễn chết, Đinh Toàn mới 10 tuổi lên ngôi, Thái hậu Dương Vân Nga có tư tình với Lê Hoàn (Lúc bấy giờ là Thập đạo Tướng quân), bà quyết can thiệp để Lê Hoàn làm vua. Bạn bè thuở chăn trâu “Cờ lau tập Trận” cùng Đinh Bộ Lĩnh về sau theo ông khởi binh và trở thành Tứ Trụ Triều Đình là Định Quốc công Nguyễn Bặc - Tể tướng đầu triều; Đinh Điền - Ngoại giáp; Trịnh Tú - Sứ quan; Lưu Cơ - Đô hộ phủ Sĩ sứ… họ chống lại Lê Hoàn nhưng thế lực Lê Hoàn quá mạnh, họ bị Lê Hoàn loại trừ. Rồi xuất hiện những câu ca dao:

Thế gian có mắt như mờ

Để cho Thập đạo vào sờ Chánh cung.

…

Danh sĩ Trương Hán Siêu đời Trần từng đề thơ vịnh những kỳ quan thắng cảnh đẹp nhất Ninh Bình gồm: núi Non Nước (Dục Thúy sơn), núi Hồi Hạc (Khôi Hạc sơn), núi Cánh Diều (Ngọc Mỹ Nhân). Giờ đây núi Hồi Hạc đã biến mất, núi Cánh Diều bị đập phá, khai thác loang lổ, Dục Thúy sơn lại bị các nhà máy than phủ bụi đe dọa.

LÊ THU THÙY